Ý nghĩa Sắc Tức Thị Không, Không Tức Thị Sắc là gì?

Trong đạo Phật, từ “Sắc” được dùng để chỉ tất cả những gì thuộc về vật chất, có hình tướng, màu sắc và có thể nhận biết bằng giác quan. Ngược lại, chữ “Không” không mang nghĩa là “hoàn toàn không có” hay “hư vô tuyệt đối” như lối hiểu thông thường, càng không phải là “ngoan không” – tức cái không thể tồn tại như “lông rùa, sừng thỏ”. “Không” trong đạo Phật là “Chân Không Diệu Hữu” – tức trong cái trống rỗng không cố định ấy vẫn ẩn tàng đầy đủ mọi khả năng sinh khởi, chuyển hóa và tồn tại.

Câu “Sắc tức thị không, không tức thị sắc” trong Bát Nhã Tâm Kinh là một biểu hiện sâu sắc của trí tuệ Bát Nhã – trí tuệ thấy rõ bản chất thật của vạn pháp. Điều này không có nghĩa là vật chất và thế giới hiện tượng là không tồn tại, cũng không có nghĩa là mọi sự đều vô nghĩa hay dẫn đến chủ nghĩa hư vô. Nếu hiểu một cách sai lạc rằng: có cũng như không, sống cũng như chết, nhà cũng như không nhà… thì đó là cái nhìn thiển cận và méo mó, không phản ánh đúng tinh thần của Phật pháp. Phật giáo không chủ trương phủ định cuộc sống, càng không cổ xúy cho sự chối bỏ hay đoạn diệt.

Thật ra, “Sắc tức thị không” là cách diễn đạt rằng, mọi pháp (hiện tượng) đều do nhân duyên hòa hợp mà thành, không có thực thể độc lập, không có tự tính riêng biệt. Chính vì không có tự tính nên mọi pháp đều có thể thay đổi, chuyển hóa – đó là cái “Không” trong “Sắc”. Và chính vì là “Không” – không cố định, nên mới có khả năng tồn tại và biểu hiện thành “Sắc” – đó là cái “Diệu Hữu” trong “Chân Không”.

Vì thế, giáo lý Bát Nhã không phải là điều có thể hiểu thấu bằng lý trí thông thường hay bằng một chút hiểu biết Phật pháp sơ sài. Đây là tuệ giác chỉ có thể thấu đạt khi nhìn bằng “Tuệ Nhãn” hay “Phật Nhãn” – cái thấy vượt lên khỏi mọi phân biệt, chấp trước. Nhờ thông đạt trí tuệ Bát Nhã mà chư Phật ba đời mười phương thành tựu Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Nói cách khác, “Sắc tức thị không” chính là nói đến “thật tướng” của vạn pháp – cái bản thể vô tướng, không cố định, không sinh không diệt, không đến không đi. Hiểu được điều này, hành giả sẽ không còn chấp trước vào hình tướng bên ngoài, không bị ràng buộc bởi nhị nguyên đối đãi, và nhờ đó sống tự tại giữa đời mà không bị đời cuốn trôi.